“Başvuru sahibi kötüniyetlidir.”

“Marka başvurusu kötüniyetle yapılmıştır.”

Bu ifadeleri neredeyse tüm marka dilekçelerinde görüyoruz.

Kötüniyet iddiası, marka hukukunda en sık ileri sürülen nispi ret sebeplerinden biri olabilir. Ancak bu kadar yaygın şekilde ileri sürülmesine rağmen, kötüniyet hususu uygulamada nadiren ispat edilebiliyor.

Bunun, kötüniyet kavramının yeterince doğru anlaşılmamasından kaynaklandığını düşünüyorum.

Bu nedenle bu kısa yazıda, Yargıtay kararları ışığında marka hukukunda “Kötüniyet nedir?”, “Kötüniyet hâlleri nelerdir?” ve “Hangi durumlar tek başına kötüniyet olarak kabul edilmez?” anlatmaya çalışacağım.

Kötüniyet Nedir?

SMK m. 6/9 hükmünde kötüniyetle yapılan marka başvurularının itiraz üzerine reddedileceği düzenlenmiş olmakla birlikte, kanunda bu kavrama ilişkin açık bir tanım yer almıyor.

Ancak yargı kararları ışığında, hak sahibi olmadığını bilmesine veya bilmesi gerekmesine rağmen dürüstlük kuralına aykırı şekilde marka tescil başvurusunda bulunan ya da markasını tescil ettiren kişileri kötüniyetli olarak kabul ediyoruz. Bu çerçevede:

• Başkasının markasından haksız yararlanmaya çalışan,

• Markayı gerçekte kullanma amacı olmaksızın yalnızca yedekleme ya da marka ticareti yapmak için tescil ettiren,

• Rakiplerini engellemeye yönelik engelleme markası başvurularında bulunan veya şantaj amacı taşıyan

Başvurular yapan kişilerin marka başvurularını, dürüstlük ilkesine aykırı kötüniyetli başvurular olarak değerlendiriyoruz.

Kötüniyet Halleri ve İspatı

Türk Medeni Kanunu uyarınca iyiniyetin asıl, kötüniyetin ise istisna olduğu kabul edildiğinden, kötüniyet iddiasında bulunan tarafın bu iddiasını somut ve güçlü delillerle ortaya koyması gerekiyor.

Bu nedenle, kötüniyet nispi ret sebebine dayanırken hangi hallerin kötüniyetli kabul edildiğinin ve hangilerinin tek başına yeterli sayılmadığının bilinmesi ve doğru şekilde tespit edilmesi büyük önem taşıyor.

Bir marka başvurusunun kötüniyetli olup olmadığını her somut olayın özelliklerine göre değerlendirmekle birlikte,

Seçenek özgürlüğü kötüye kullanılmış mı?

Piyasada çok sayıda marka seçeneği bulunmasına rağmen, başkası tarafından kullanılan özgün veya yüksek ayırt ediciliğe sahip bir ibarenin “tesadüfen” seçilmesi, hayatın olağan akışına aykırı kabul edilmektedir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2023/5653 K. 2024/7519 T. 23.10.2024

Başvuru, mevcut bir ticari ilişkinin veya duyulan güvenin kötüye kullanılması sonucu mu yapılmış?

Eski çalışanların, distribütörlerin, adi ortakların veya ticari ilişki içinde bulunulan kişilerin, asıl hak sahibinden habersiz ya da ona karşı engel oluşturacak şekilde markayı kendi adlarına tescil ettirmeleri kötüniyetin tipik örneklerindendir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2024/1776 K. 2025/1371 T. 27.2.2025

Başvuru, bir ikaz veya ihtarnameden hemen sonra mı yapılmış?

Gerçek hak sahibinden gelen bir ihtarname ya da itirazdan hemen sonra, markayı koruma altına almak veya yürütülen süreci etkisiz kılmak amacıyla yapılan başvurular kötüniyetli kabul edilmektedir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2024/4630 K. 2024/9055 T. 16.12.2024

Başvurunun amacı, olası bir iptal davasını etkisiz kılmak mı?

Kullanmama nedeniyle iptal davası tehdidi altında olan bir marka için yeniden ve aynı markayla başvuru yapılması, yargılama sonucunu etkisiz kılmaya yönelik kötüniyetli bir davranış olarak değerlendirilir.

YARGITAY HUKUK GENEL KURULU E. 2024/11-489 K. 2025/266 T. 30.4.2025

Başvuru ile başkasının markasından haksız yarar sağlanmak mı isteniyor?

Başkasının markasından veya markanın ayırt ediciliğinden haksız şekilde faydalanma amacı güdülmesi, kötüniyete işaret eden önemli bir göstergedir.

YARGITAY HUKUK GENEL KURULU E. 2024/11-489 K. 2025/266 T. 30.4.2025

Marka, rakipleri engellemek amacıyla mı tescil ettirilmiş?

Markayı kullanma iradesi olmaksızın, sırf rakiplerin piyasaya girmesini veya markayı kullanmasını engellemek amacıyla yapılan tescil başvuruları engelleme markası olarak değerlendirilir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2024/6765 K. 2025/4540 T. 25.6.2025

Marka, bir baskı veya pazarlık aracı olarak mı kullanılıyor?

Markayı gerçek hak sahibine karşı bir baskı unsuru olarak kullanmak, onu markadan doğan haklarla tehdit ederek markayı satmaya zorlamak veya haksız bedel talep etmek, şantaj ve marka ticareti kapsamında kötüniyetli davranışlardandır.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2022/6161 K. 2024/741 T. 5.2.2024

Başvuru, markaları stoklama veya yedekleme amacı mı taşıyor?

Gerçekte kullanılmayacak markaların, marka stoğu oluşturmak ya da devam eden bir dava veya olası iptal kararlarının sonuçlarından kaçınmak amacıyla tescil ettirilmesi de kötüniyet göstergesi olarak kabul edilmektedir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2024/5758 K. 2025/516 T. 4.2.2025

Tek Başına Kötüniyet Kabul Edilmeyen Hâller

Kötüniyet iddiasının ispatlanamaması ve bu nedenle reddedilmesinin başlıca sebeplerinden biri, çoğu zaman aşağıdaki gibi bazı hâllerin tek başına marka başvurusunun kötüniyetle yapıldığını ispatlamaya yeterli olduğunun düşünülmesi.

Özellikle yurt dışında tescilli markaların başkaları tarafından ülkemizde tescil edilmesi ya da önceki markanın tanınmış olması hususları, uygulamada en sık yanılgıya düşülen hâller arasında yer alıyor. Bu nedenle, kötüniyet iddiasında bulunurken aşağıdaki hâllerin tek başına yeterli olmayacağının mutlaka göz önünde bulundurulması gerekiyor.

Salt aynı/benzer marka başvurusunda bulunmak

Bir markanın aynısının veya benzerinin tescil ettirilmiş olması, tek başına kötüniyetin varlığını göstermez. Bunun yanında, engelleme veya haksız yararlanma gibi bir amacın da somut delillerle ispatlanması gerekir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2022/5175 K. 2024/1616 T. 29.2.2024

Yurt dışında tescilli bir markanın Türkiye’de tescil ettirilmesi

Ülkesellik ilkesi gereği, yurt dışında tescilli bir markanın Türkiye’de bir başkası tarafından tescil ettirilmesi, tek başına kötüniyet teşkil etmez.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2024/2619 K. 2025/932 T. 17.2.2025

Tanınmış bir markaya benzer başvuru

Tanınmış bir markaya konu ibarenin tescili için başvurulması, kanun koyucunun bu duruma SMK m. 6/5 kapsamında ayrı bir hukuki sonuç bağlamış olması nedeniyle tek başına kötüniyet olarak değerlendirilmez, ayrıca kötüniyeti gösteren ek delillerin ortaya konulması gerekir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2022/3064 K. 2023/6765 T. 23.11.2023

Marka devir bedelinin düşük olması

Marka devir bedelinin cüzi olması, tek başına muvazaa veya kötüniyet iddiasını kanıtlamak için yeterli değildir, bu iddiaların kabulü için başka somut olgularla desteklenmesi gerekir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2022/3059 K. 2023/6871 T. 27.11.2023

Çok sayıda marka başvurusunun yapılması

Bir kişinin çok sayıda ve farklı marka tescil başvurusu yapması tek başına kötüniyet ispatı için elverişli değildir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2023/2374 K. 2024/4888 T. 11.6.2024

Son Sözler

Sonuç olarak kötüniyet, ispatı hâlinde marka başvurusunun tüm mal ve hizmetler yönünden reddini gerektiren, önceki marka sahibi bakımından (sessiz kalma yoluyla hak kaybına, hükümsüzlük taleplerine ilişkin) beş yıllık hak düşürücü süreyi bertaraf eden ve bu yönüyle marka hukukunun en önemli ve dikkatle ele alınması gereken konularından biridir.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK)’nun 6/1. maddesinde, tescil başvurusu yapılan bir markanın; daha önce tescil edilmiş ya da önceki tarihte başvurusu yapılmış bir marka ile aynı veya benzer olması ve bu benzerlik nedeniyle halk tarafından ilişkilendirilme ihtimali doğurması durumu, marka başvurusunun reddi sebebi olarak düzenlemiştir.

Ayrıca, SMK’nın 7. ve 28. maddelerinde, tescilli bir marka ile aynı veya benzer olan ve tescilli markanın kapsadığı mal veya hizmetlerle aynı ya da benzer mal veya hizmetleri kapsayan bir işaretin, karıştırılma ihtimali doğuracak şekilde kullanılması marka hakkına tecavüz olarak düzenlenmiştir.

Karıştırma İhtimali Araştırması Nasıl Yapılır?

Mal ve Hizmetler Arasındaki Benzerliğin Değerlendirilmesi

Markalar arasında karıştırılma ihtimalinden söz edilebilmesi için öncelikle bu markaların aynı veya benzer tüketici gruplarına hitap ediyor olması gerekmektedir. Örneğin; biri spor ekipmanları, diğeri ise ilaç sektörüne yönelik olan iki marka arasında, aralarındaki benzerlik ne kadar yüksek olursa olsun, tüketici kitleleri farklı olduğundan karıştırılma ihtimalinden bahsetmek mümkün olmayacaktır.

Bu nedenle, karıştırma ihtimali araştırmasının ilk adımı, karşılaştırma konusu markaların aynı veya benzer mal ve hizmet sınıflarında yer alıp almadığının tespit edilmesidir.

Bu tespit yapılırken; malın veya hizmetin ait olduğu sektör, malın kullanım şekli ve hizmetin sunuluş biçimi, kullanım amaçları, benzer ihtiyaçları karşılayıp karşılamadığı, malların birbirlerinin yerine ikame edilip edilemeyeceği, dağıtım kanallarının ortak olup olmadığı gibi unsurlar dikkate alınmalıdır. Ayrıca, tüketicilerin ürünleri doğrudan görerek seçtikleri satış ortamlarında aynı ya da yakın raflarda sunulup sunulmadıkları ve mallar arasında bir hammadde-mamul ilişkisi bulunup bulunmadığı da göz önünde bulundurulması gereken diğer önemli kriterlerdir.

Ayırt Edici Unsurların Tespiti

Aynı mal veya hizmet kapsamında yer aldığı tespit edilen markalar arasında karıştırılma ihtimalinden söz edilebilmesi için, ikinci aşamada markaları oluşturan asıl ve yan unsurlar belirlenmeli; bu kapsamda, asıl unsurlar arasında görsel, işitsel veya anlamsal benzerlik olup olmadığı değerlendirilmelidir.

Örneğin, “Mavigök Halı Yıkama” ve “Mavigöklü Temizlik Hizmetleri” markaları arasında ayırt edici nitelik taşıyan asıl unsurlar “Mavigök” ve “Mavigöklü” ibareleridir. Bu durumda benzerlik araştırması, bu iki ibare arasında yapılmalıdır.

Bununla birlikte, önceki tarihli marka düşük ayırt ediciliğe sahip ibarelerden oluşuyorsa, markalar arasında benzerlik değerlendirmesine geçilmeden önce bu ibarelerin kullanım yoluyla ayırt edicilik kazanıp kazanmadığı araştırılmalıdır. Zira, düşük ayırt ediciliğe sahip bir ibarenin başkaları tarafından ilave unsurlarla birlikte tescil edilmesi veya kullanılması genellikle mümkündür. Ancak söz konusu ibarenin kullanım yoluyla ayırt edicilik kazandığı tespit edilirse, bu durumda ibarenin hukuki koruma kapsamı genişleyecek ve benzer ibarelerin kullanımı, karıştırılma ihtimali doğurabilecektir.

İbareler Arasındaki Benzerliğin Tespiti

Son aşamada, markaları oluşturan asıl unsurlar arasında görsel, işitsel ve anlamsal açıdan bir benzerlik bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir. Bu değerlendirme, yalnızca tek tek unsurların karşılaştırılmasıyla sınırlı kalmamalı, aynı zamanda markaların bir bütün olarak tüketici nezdinde oluşturduğu genel izlenim esas alınarak yapılmalıdır.

Görsel benzerlik araştırmasında; markayı oluşturan ibarelerin yazım şekli, yazı tipi, kullanılan renkler, harf büyüklükleri ve genel tasarım gibi unsurlar dikkate alınarak markaların görsel olarak tüketicide bıraktığı izlenim karşılaştırılır.

İşitsel benzerlik değerlendirilirken, markayı oluşturan ibarelerin tüketici tarafından nasıl telaffuz edildiği; tonlama, vurgu, tını ve hece sayısı gibi unsurlar temel alınarak markalar arasında fonetik düzeyde bir benzerliğin mevcut olup olmadığı araştırılır.

Anlamsal (kavramsal) benzerlik incelemesinde ise, markadaki ibarelerin tüketici tarafından nasıl anlamlandırıldığı, bu ibarelerin anlam taşıyıp taşımadığı ve eğer anlamlı ise bu anlamların birbirleriyle kavramsal olarak ilişkilendirilebilir olup olmadığı göz önünde bulundurulur.

Örneğin, markaların yalnızca metin unsurlarından oluştuğu kabul edildiğinde, “n11” ile “enonbir” markaları arasında görsel benzerlik düşük düzeyde olsa da, bu ibarelerin tüketici tarafından telaffuz biçimleri büyük ölçüde örtüştüğünden, işitsel benzerliğin varlığı kabul edilmelidir.

Benzer şekilde, “Yellow Taksi” markası ile “Sarı Taksim” markaları arasında görsel veya işitsel bir benzerlik bulunmamakla birlikte, “Yellow” ibaresinin “Sarı” kelimesinin birebir İngilizce karşılığı olması nedeniyle, bu iki marka arasında açık bir anlamsal (kavramsal) benzerlik mevcuttur.

Sonuç Olarak

Karıştırılma ihtimalinin değerlendirilmesi, hem mevcut markasını benzer ve haksız kullanımlardan korumak isteyen, hem de yeni oluşturacağı markalarla gelecekte hukuki risklerle karşılaşmak istemeyen marka sahipleri için hayati öneme sahiptir.

Bu değerlendirme süreci göz ardı edilerek yapılan marka başvuruları veya kullanım kararları, ilerleyen süreçte ciddi hukuki sonuçlar doğurabilir. Bunlar arasında marka başvurusunun reddi, hükümsüzlük davaları, tazminat talepleri, hatta marka hakkına tecavüz nedeniyle cezai sorumluluk gibi yaptırımlar yer alabilir.

Özellikle ticari alanda yatırım yapılan bir markanın, karıştırılma ihtimali nedeniyle hükümsüz kılınması ya da yasaklanması, maddi ve manevi kayıplara yol açabilir. Bu nedenle, markalaşma sürecinin ilk aşamasından itibaren karıştırılma ihtimalinin göz önünde bulundurulması ve gerekli tedbirlerin alınması gerekmektedir.

Mal ve hizmet sınıfları ne anlama geliyor?

Mal ve hizmet sınıfları, tüm mal ve hizmetlerin niteliklerine göre gruplandırıldığı bir sistemdir. Her sınıf belirli bir ürün veya hizmet türünü temsil eder. Örneğin; 25. sınıf giyim ürünlerini, 35. sınıf reklamcılık ve perakende hizmetlerini, 43. sınıf ise yeme-içme hizmetlerini kapsar. Marka başvurusu yapılırken, markanın hangi mal veya hizmetler üzerinde kullanılacağına karar verilir ve buna uygun sınıflar seçilir. Tescil, yalnızca bu sınıflar için koruma sağlar.

Seçilen sınıflar, başvurusu yapılan markanın hangi mal ve hizmetlerle ilişkili olarak kullanılacağını ortaya koyar. Tescil kapsamında yer almayan sınıflardaki ürün ve hizmetler bakımından, üçüncü kişilerin aynı veya benzer ibarelerle marka başvurusunda bulunması ya da marka kullanımı yapması hukuken mümkündür.

Örneğin, yalnızca 43. sınıfta yer alan restorancılık hizmetleri için tescil edilmiş bir markanın, tanınmış bir marka olması durumu hariç olmak üzere, 11. sınıfta yer alan aydınlatma cihazları için yapılan bir marka başvurusuna karşı çıkması veya bu alanda hak iddiasında bulunması mümkün değildir.

Bu nedenle, en geniş marka korumasının sağlanabilmesi için sadece mevcut faaliyet alanları değil, markanın yakın gelecekte kullanılabileceği veya genişleyebileceği potansiyel alanlar da göz önünde bulundurularak mal ve hizmet sınıfı seçimi yapılmalıdır.

Mal ve Hizmet Sınıfı Seçimi

Marka tescil başvurularında mal ve hizmetlerin sınıflandırılması, uluslararası bir düzenleme olan Nis Anlaşması'na dayanmaktadır. Türkiye, 12/07/1995 tarihli ve 95/7094 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile bu anlaşmaya taraf olmuş ve sınıflandırma sistemi iç hukuka da yansıtılmıştır.

Bu kapsamda, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından yayımlanan ve 2024 yılı itibarıyla yürürlükte olan Marka Tescil Başvurularına Ait Mal ve Hizmetlerin Sınıflandırılmasına İlişkin Tebliğ (TÜRKPATENT: 2024/2), marka başvurularında esas alınacak liste ve uygulama kurallarını belirlemektedir.

Tebliğ hükümlerine göre mal ve hizmetler 34 sınıf mal, 11 sınıf hizmet olmak üzere toplam 45 sınıfa ayrılmıştır. Marka başvurusu sırasında, bu Tebliğ’e uygun şekilde sınıf seçimi yapılır ve seçilen sınıflar markanın hukuki koruma kapsamını belirler.

2024 yılı güncel mal ve hizmet sınıfı listesi

Bu nedenle, bir işaretin marka olarak kabul edilebilmesi için ayırt edici nitelikte olması en temel ve zorunlu koşuldur. Ayırt edici olmayan işaretler, tüketici nezdinde belirli bir mal veya hizmetle ilişkilendirilemez; dolayısıyla marka olarak hukuki korumadan yararlanamaz.

Soyut ve Somut Ayırt Edicilik Kavramları

Bir marka işaretinin ayırt ediciliği, kullanılacağı mal veya hizmetler dikkate alınarak değerlendirilir. Eğer işaret, tüm sektörlerde yaygın şekilde kullanılabilecek kadar genel, sıradan ya da tanımlayıcı bir ibareden oluşuyorsa örneğin “büyük”, “küçük” veya “harika” gibi bu durumda soyut ayırt ediciliğe sahip olmadığı kabul edilir. Örneğin “harika şapkayı öneririm” ifadesi, herhangi bir malı belirli biçimde somutlaştıramadığı için marka olma işlevini yerine getiremez. Bu tür işaretlerin, kullanım yoluyla ayırt edicilik kazanmadıkları sürece tescil edilmesi ve hukuki korumadan yararlanması mümkün değildir.

Bununla birlikte, bir işaret her ne kadar soyut ayırt ediciliğe sahip olsa da, üzerinde kullanılacağı mal veya hizmetle kurduğu doğrudan ilişki nedeniyle ayırt edici niteliğini yitirebilir. Başka bir deyişle, işaret başvuruya konu mal veya hizmetin cinsini, niteliğini, vasfını, amacını ya da içeriğini doğrudan tanımlıyorsa, somut ayırt edicilikten yoksun sayılır. Örneğin “İpek” ibaresi, teknoloji veya danışmanlık hizmetleri için ayırt edici kabul edilebilirken; kumaş ve tekstil ürünleri söz konusu olduğunda, ürünün cinsini ifade ettiği için tanımlayıcıdır ve bu sınıflarda marka olarak tescil edilmesi mümkün değildir.

Güçlü ve Zayıf Markalar

Bir işaretin, belirli bir mal veya hizmeti somutlaştırarak ayırt edici hâle gelebilmesi için, mümkün olduğunca o mal veya hizmetin cinsi, niteliği, amacı veya genel özelliklerini çağrıştıran ifadelerden uzak durması gerekir.

Zira bir marka, üzerinde kullanılacağı mal veya hizmete anlam bakımından ne kadar yaklaşırsa, ayırt edicilik niteliği o ölçüde zayıflar ve sonuç olarak “zayıf marka” hâline gelir. Örneğin, “Softy” ibaresi temizlik ürünleri veya kâğıt havlular için doğrudan tanımlayıcı olmamakla birlikte, yumuşaklık hissi üzerinden ürünün niteliğine dair bir çağrışım yarattığı için ayırt ediciliği zayıf kabul edilmektedir. Bu tür işaretleri marka olarak tercih eden kişiler, benzer ifadelerin başkaları tarafından kullanılmasına karşı daha sınırlı koruma elde eder ve benzer kullanımlara katlanmak zorunda kalabilirler.

Bu bağlamda, bir işaretin ayırt edici niteliğinin derecesi, doğrudan doğruya kullanıldığı mal veya hizmetle kurduğu anlam ilişkisine bağlıdır. İşaret, başvuruya konu mal veya hizmetten anlamca uzaklaştıkça, daha güçlü bir ayırt edici nitelik kazanır. Örneğin “Nike”, spor giyim veya ayakkabı sektörüyle doğrudan ya da dolaylı herhangi bir tanımlayıcı veya çağrıştırıcı anlam içermediğinden güçlü marka kabul edilir.

Birden Fazla Unsurdan Oluşan Markalar

Marka, tek başına bir kelime, harf veya şekilden oluşabileceği gibi, bu unsurların bir araya gelmesiyle meydana gelen birleşik yapılardan da oluşabilir. Bu tür birleşik markalarda, markayı benzerlerinden ayıran ve tüketici algısında esas rolü oynayan unsur esas unsur olarak adlandırılırken, esas unsurla birlikte kullanılan ancak genellikle ayırt edici nitelik taşımayan ifadeler yardımcı unsur olarak değerlendirilir. Yardımcı unsurlar çoğu zaman tanımlayıcı, jenerik veya sektörel ifadelerden oluşur; kamuya ait olmaları sebebiyle herkes tarafından serbestçe kullanılabilir.

Örneğin, “Telci Patent” ibaresinde “Telci” ifadesi markanın esas unsurunu oluştururken, “patent” kelimesi sektörle doğrudan ilişkili, tanımlayıcı bir ifade olduğundan yardımcı unsur olarak kabul edilir. Bu tür yardımcı unsurlar, markaya ayırt edicilik kazandırmaz; yalnızca esas unsuru tamamlayıcı niteliktedir.

Öte yandan, sayı, harf, şekil veya grafik unsurların birleşiminden oluşan markalarda yalnızca kelime unsurunun ayırt edici olması yeterli değildir. Böyle bir durumda sadece kelime unsurunun ayırt edici olması yeterli değildir. Markanın bütünü, yani tüm görsel ve sözel unsurların bir araya getirdiği genel izlenim, ayırt edicilik değerlendirmesinin temelini oluşturur. Bu nedenle, markayı oluşturan unsurlardan yalnızca birine odaklanılarak ayırt edicilik değerlendirmesi yapılamaz; tüm bileşenlerin birlikte yarattığı algı esas alınmalıdır.

Sonuç Olarak

Marka tescili, başvuruya konu işaretin belirli mal veya hizmetler üzerinde sahibine münhasır kullanım hakkı tanır ve bu hak, başkalarının aynı ya da benzer işareti kullanmasını engelleme yetkisini de beraberinde getirir. Bu nedenle, ayırt edici nitelik taşımayan ve herkesin serbestçe kullanması gereken ibarelerin bir kişinin tekeline verilmesi ve hukuken korunması mümkün değildir.

Nitekim, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 5/1. maddesi uyarınca; mal veya hizmetin türü, niteliği, vasfı, amacı, miktarı, değeri, coğrafi kaynağı gibi özelliklerini bildiren, ticaret alanında herkes tarafından kullanılabilecek ya da ilgili sektörde yaygın olarak kullanılan işaretler marka olarak tescil edilemeyeceği hüküm altına alınmıştır.

“Bir teşebbüsün mal veya hizmetlerini diğerlerinden ayırmaya yarayan işaret.”

Bu tanım doğru ancak oldukça sınırlıdır. Çünkü markanın tek işlevi yalnızca "ayırt etmek" değildir. Ürünleri ve hizmetleri birbirinden ayırmak, markanın en temel ve belki de en sade işlevidir. Oysa günümüzde marka kavramı, bundan çok daha derin ve karmaşık anlamlar kazanmıştır.

Bu yazıda marka hukukunun koruduğu temel menfaatlerin daha iyi anlaşılabilmesi için markanın tarih boyunca nasıl evrildiğini ve bugünkü kimliğine nasıl kavuştuğunu anlatmaya çalışacağım.

Hangisi Benim Koyunum?

“Marka”, İngilizce’de “işaretlemek” anlamına gelen "mark" kelimesinden türemiştir ve kökeninde benzer malları birbirinden ayırma ihtiyacı vardır.

Bu ihtiyaç, göçebelikten yerleşik yaşama geçişle birlikte belirginleşmiştir. Aynı tarlada çalışan, hayvanlarını aynı merada otlatan topluluklar için “Bu saban benim mi, benim koyunum hangisi?” gibi sorular önem kazanmıştır. Bu nedenle insanlar sahip oldukları malları kendilerine özgü işaretlerle damgalayarak mülkiyetlerini ilan etmeye başlamıştır. İlk markalar, sahipliği gösteren semboller olarak bu şekilde ortaya çıkmıştır.

Bu döneme ilişkin bilinen en eski örneklerden biri Fransa’daki Lascaux Mağarası’nda bulunmaktadır. Yaklaşık M.Ö. 15.000 yılına ait bu mağaranın duvarlarında, sahibine ait marka işaretleriyle damgalanmış boğa figürleri görülmektedir.

Tutankhamun’un Şarapları

Zamanla nüfus artmış, ihtiyaçlar çeşitlenmiş ve herkes her şeyi kendi üretemez hale gelmiştir. Bu değişim, toplumlar arasında malların değiş tokuş edildiği takas ekonomisini doğurmuştur. Artık insanlar ellerindeki ürünleri, ihtiyaç duydukları başka ürünlerle değiştirmeye başlamış; böylelikle mallar arasında doğal bir değer hiyerarşisi oluşmuştur.

Malların değeri, artık yalnızca ne olduklarına değil, nerede ve kim tarafından üretildiklerine göre de belirlenir hale gelmiştir. Bu dönemde marka, sadece malları birbirinden ayıran basit bir işaret olmaktan çıkarak, ürünün menşei ve içeriği hakkında bilgi veren önemli bir araca dönüşmüştür.

Örneğin, Tutankhamun’un mezarında bulunan şarap amphoralarının üzerinde, şarabın üretim yılı, üretim yeri ve üreticisinin adı gibi bilgiler yer almaktadır. Benzer bir uygulamaya Roma dönemine ait çömleklerde de rastlanır. Üreticisinin kim olduğunu belirten ve “potter’s mark” olarak adlandırılan bu işaretler, alıcıya ürün hakkında detaylı bilgi sunmak için kullanılmıştır.

Güven Arayışı

Ticaretin gelişmesiyle birlikte pazarda benzer ürünleri sunan satıcıların sayısı hızla artmış, aynı bölgeden gelen birçok ürün birbiriyle rekabet eder hale gelmiştir. Ürün çeşitliliğinin artmasıyla birlikte tüketiciler için bir malın nereden geldiğini bilmek ya da üzerindeki ustanın sembolünü görmek kaliteli ürünü ayırt etmek için yeterli olmamaya başlamıştır.

Bu durum, tüketicilerin ticarete olan güvenini sarsmış ve iyi işçilikle üretilen malların değerini düşürerek kaliteli üretim yapan ustaların emeğini değersizleştirmiştir.

İşte bu sorunu çözmek için zanaatkârlar bir araya gelerek günümüz meslek odalarının ilk örnekleri sayılabilecek lonca teşkilatlarını kurmuşlardır. Bu teşkilatlar üretim standartlarını ve fiyatları belirleyerek, üyelerinin ürünlerine "sorumluluk işareti" veya "polis işareti" olarak bilinen lonca damgasını koymayı zorunlu hale getirmiş, lonca dışındaki kişilerin üretim ve satış yapmasını engellemiştir.

Böylelikle marka, yalnızca ürünün kaynağını göstermekten çıkarak, belli bir kalite standardını garanti eden bir güven sembolüne dönüşmüştür.

Think Different

Sanayi Devrimi ile birlikte üretim kapasitesi büyük ölçüde artmış ve pazarlara aynı anda binlerce farklı ürün sunulmaya başlanmıştır. Onlarca ülkeden gelen yüzlerce üreticiye ait mallar rafları doldurmuş, tüketicilerin her ürünün kim tarafından, nerede ve nasıl üretildiğini bilmesi neredeyse imkânsız hale gelmiştir. Böylece üretici ile tüketici arasındaki mesafe hem fiziksel hem de zihinsel olarak açılmıştır.

Bu karmaşada öne çıkmak isteyen üreticiler, yalnızca ürünün kalitesine değil, aynı zamanda nasıl sunulduğuna da önem vermek zorunda kalmıştır. İlgi çekici isimler, ayırt edici logolar ve özgün görsel kimlikler tasarlanmış, ürünler ne olduğundan ziyade neyi temsil ettiği ile öne çıkarılmıştır.

Böylece marka, bir ürünün kaynağı ya da niteliğini gösteren basit bir işaret olmaktan çıkarak tüketicinin zihninde anlam yaratan, değer taşıyan bir sembole dönüşmüştür.

Sonuç Olarak

Yazının başında verdiğimiz klasik marka tanımı, günümüz dünyasında markanın taşıdığı anlamı ve önemini anlatmakta oldukça yetersiz kalmaktadır.

Bugün marka, kendisini piyasaya sunan teşebbüsten bağımsızlaşmış, üzerinde bulunduğu ürün ya da hizmetin kalitesini, değerini ve işletmenin itibarını temsil eden güçlü bir sermaye unsuru hâline gelmiştir.

Dolayısıyla işletmelerin ticari sağlığını koruyabilmesi, kârlılığını artırabilmesi ve rekabet avantajını sürdürebilmesi için markanın hukuken sağlam bir zemine oturtulması, etkin şekilde yönetilmesi ve sürekli takip edilmesi bir zorunluluk hâlini almıştır.

Uygulamada tanınmışlık hususunun tespitinde Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı’nın (WIPO) 1999 tarihli Ortak Tavsiye Kararı’nda belirtilen kriterlerden yararlanılmaktadır. Buna göre, bir markanın tanınmışlığı değerlendirilirken toplumun ilgili kesiminde markanın tanınma derecesi, markanın kullanıldığı coğrafi alan, kullanım süresi ve yoğunluğu, marka promosyonlarının hedef aldığı coğrafi alan, promosyon süresi ve yoğunluğu, markanın tesciller veya tescil başvuruları ile korunduğu coğrafi alanın büyüklüğü, markanın resmi makamlarca tanınmışlığına ilişkin verilen kararlar ve markanın ekonomik değeri dikkate alınmaktadır.

Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından oluşturulan markalar sicili incelendiğinde, Kurum’a tanınmış marka sicili oluşturma yetkisini veren herhangi bir mevzuat hükmü bulunmamasına rağmen, bazı markaların sicilde tanınmış marka olarak kayıtlı olduğu görülmektedir.

Tanınmışlık, zaman içerisinde değişkenlik gösterebilen bir durumdur. Bu nedenle, bir markanın geçmişte tanınmış olarak kabul edilmiş olması, bu niteliğin bugün de geçerli olacağı anlamına gelmemektedir. Markanın tanınmışlığı her somut olay yönünden yeniden değerlendirilerek kanaate varılmalıdır. Değinilen sebeplerle sicildeki bu kayıtların hukuki bağlayıcılığı bulunmamaktadır.

Bölge Adliye Mahkemesi'nin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile mahkemenin vakıa ve hukuki değerlendirmesinde usul ve esas yönünden yasaya aykırılık bulunmadığı, davalı Kurumun, tanınmış marka sicili oluşturarak, tanınmış markaları bu sicile kayıt yetkisinin olmadığı, zira, Türk Patent ve Marka Kurumuna bu yönde yetki ve görev veren bir mevzuat hükmünün de bulunmadığı, Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin yerleşik içtihatlarında belirtildiği üzere, tanınmışlığın sabit bir olgu olmadığı, her somut olayda münferiden ispatlanması gerektiği, bu nedenle de, işbu davanın açılmasında davacının hukuki yararın bulunmadığının kabulünde bir isabetsizliğin olmadığı, gerekçesiyle davacı vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2022/3694 K. 2023/7420 T. 18.12.2023

Koruma süresi yenilememe sebebiyle sona ermiş marka sahipleri için SMK md. 6/8’de özel bir düzenlemeye yer verilmiştir. Bu düzenlemeye göre, koruma süresinin sona ermesinden itibaren iki yıl içinde yapılan, süresi dolmuş markayla aynı veya benzer olan ve aynı ya da benzer mal veya hizmetleri kapsayan marka başvuruları, önceki marka sahibinin itirazı üzerine, bu iki yıllık süre içinde markanın kullanılmış olması şartıyla reddedilmektedir. Bu sayede koruma süresi sona eren marka sahiplerine, marka haklarını yeniden elde etme fırsatı sunulmuştur.

Peki koruma süresi sona eren bir marka sahibi, iki yıllık süre içinde markasını yeniden tescil ettirmek istediğinde, aynı veya benzer markalar tarafından yapılan itirazlar nasıl değerlendirilecektir?

Böyle bir durumda önceki marka sahibinin SMK md. 6/8 hükmünden kaynaklanan müktesep hakkı bulunmaktadır. Ancak marka sahibinin ilgili hüküm doğrultusunda müktesep hak iddiasında bulunabilmesi için öncelikle koruma süresinin sona ermesinden itibaren iki yıllık süre içinde markasını kullanmaya devam etmiş olduğunu ispat etmesi gerekmektedir.

Bununla birlikte önceki markanın tescil ve kullanımıyla ilgili olarak mükerrer marka sahipleri arasında bir uyuşmazlık çıkartılmamış olması ve önceki markasının asli unsuru muhafaza edilerek marka sahibi ile bağlantısı ve tüketici nezdinde bıraktığı izlenimin korunması öte yandan da diğer işletme adına tescilli mükerrer markaya yakınlaştırma, benzeştirme vb. şekillerde karıştırılma tehlikesine yol açılmaması ve bu yolla haksız yararlanma sonucunu doğurmaması gerekmektedir.

Bir markanın yenilenmeme sebebiyle koruma süresinin dolmasından sonra marka sahibince markasının aynısı veya benzerinin 2 yıl içinde aynı veya benzer mal ve hizmetler için başkası tarafından yapılan marka başvurusuna itiraz edebileceği düzenlenmiş ise de,marka sahibinin söz konusu itirazda bulunabilmesi için, 10 yıllık kullanım süresi dolmuş ve yenilenmemiş markayı halen ve fiilen ciddi surette kullanmaya devam ettiğini ispat etmesi gerekir. Diğer bir anlatımla hükümden düşmüş olan markanın kullanımının devam ettiğinin ispatı halinde markanın kullanıldığı mal ve hizmetler yönünden marka sahibinin yeni bir marka başvurusunda bulunması onun müktesep hakkı olarak kabul edilmelidir.

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2019/2820 K. 2020/994 T. 5.2.2020

Ancak başvuru sahibinin bu yöndeki kazanılmış hakkının varlığından bahsedilebilmesi için hakka dayanak teşkil eden önceki tarihli markasının hükümsüzlük tehdidi altında bulunmaması, önceki marka ile sonraki markanın ayırt edici ve asıl unsurlarıyla tescil kapsamlarının aynı olması, sonraki tescili istenen markanın başkası adına tescilli bir marka ya da işarete yanaşılmaması ve son olarak marka sahibinin markasını yeni bir görünümle yeniden tescil ettirmek istemesi amacına uygun olarak önceki tarihli dayanak markasını uzun süredir kullanılıyor olması gerekir. 

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2023/2940 K. 2024/5538 T. 3.7.2024

Marka sahibinin bu amaçlarla yapmış olduğu marka başvurusu, öncelik hakkına konu markadan sonra tescil edilmiş üçüncü kişilere ait markalarla olan benzerlik gerekçesiyle reddedilemez.

Ancak farklı kişiler adına sicile tescilli mükerrer markaların varlığı hâlinde, mükerrer marka sahiplerinden birisinin yaptığı ve tescilli markasının serisi niteliğindeki yeni bir başvurunun müktesep hak ilkesinden yararlanarak tescil edilebilmesi için; daha önceki markanın tescil ve kullanımıyla ilgili olarak mükerrer marka sahipleri arasında bir uyuşmazlık çıkartılmamış olması ve önceki markasının asli unsuru muhafaza edilerek marka sahibi ile bağlantısı ve tüketici nezdinde bıraktığı izlenim korunmak suretiyle seri marka yaratmak amacı taşıması, öte yandan da diğer işletme adına tescilli mükerrer markaya yakınlaştırma, benzeştirme vb. şekillerde karıştırılma tehlikesine yol açılmaması ve bu yolla haksız yararlanma sonucunu doğurmaması gerekmektedir.

Değinilen şartların sağlanması hâlinde müktesep hakka dayanılarak yapılan sonraki tarihli başvurunun SMK md. 5/1-ç gerekçesiyle reddi mümkün değildir.

“Başvurunun esas unsurunu "METRO" ibaresinin oluşturduğu, davacının 6769 Sayılı Kanun'un 5. maddesinin birinci fıkrasının (ç) bendi uyarınca başvuru kapsamından reddedilen 38, 39, 41 ve 43. sınıftaki hizmetleri içeren 99/015844, 2003/19151, 2004/43215, 2007/11641, 2009/40439, 2009/63689, 2010/58208 ve 2011/106930 numaralı markalarının yanında 98/017234 ve 2005/34116 numaralı markalarının da bulunduğu, davacının sayılan tescilli markalarının, tescilleri kapsamındaki hizmetler itibariyle, başvuru için kazanılmış hak teşkil ettiği, davalı Kurum vekili 6769 Sayılı Kanun'un 5. maddesinin birinci fıkrasının (ç) bendi maddesinin uygulanması yönünden kazanılmış hakkın dikkate alınmayacağını savunmuş ise de, aksi yönde Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 08.06.2022 tarih, 2022/2529 E. ve 2022/4640 K. sayılı kararının bulunduğu gerekçesiyle davalı vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine”

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2023/3125 K. 2024/5813 T. 11.7.2024

Marka işaretinin yerelden daha geniş bir coğrafyada üzerinde bulunduğu mal ve hizmetler için pazar payı elde edecek şekilde kullanılmış olması ise ciddi suretle kullanım olarak nitelendirilmektedir.

Değinilen şartların sağlanamaması hâlinde marka sahibinin SMK md. 6/3 hükmü uyarınca önceye dayalı hak sahipliği iddiasında bulunabilmesi mümkün değildir.

“Gerçek hak sahipliği” ilkesi uyarınca, davacının önceye dayalı hak sahipliğine dayanabilmesi için, marka başvurusundan önce tescil kapsamında bulunan mal ve hizmetler bakımından, başvuru konusu işaretin yerelden daha geniş coğrafyada ve ciddi surette markasal kullanması, bu kullanımla markaya konu işarete belirli ölçüde ayırt edici nitelik kazandırılması, önceye dayalı kullanımların, marka başvurusuna karşı çıkılan tarafın kullanımlarından önce olması gerekmekte olup mahkemece alınan bilirkişi raporunda da açıklandığı üzere davacının 2014 ve 2017 tarihleri arasında gerçekleştiği anlaşılan markasal kullanımları yerel düzeyde olduğundan ve 6769 Sayılı Kanun'un 6. maddesinin üçüncü fıkrasında aranan nitelikte ve ağırlıkta bulunmadığından anılan kabulünün doğru görülmediği”

YARGITAY 11. HUKUK DAİRESİ E. 2023/3563 K. 2024/5819 T. 11.7.2024